خیابان کریم خان زند، خیابانی به بلندای تاریخ

نام كريمخان، براي تمام كسانيكه يك‌بار به شيراز سفر كرده باشند، آشنا است، حتي آنانكه به شيراز هم نيامده‌اند، در تاريخ بارها از خانداني خوانده‌اند كه در راس آنان مردي قرار داشت كه خود را وكيل‌الرعايا ناميد و نامي و ماندگار شد.

به گزارش شیراز1400 و به نقل از خبرنگار ایسنا، اما نام كريمخان زند، علاوه بر آنكه يادآور يك دوره تاريخي بسيار روشن و پربار در دوران حكومت زنديه، است، برندي براي شيراز محسوب مي‌شود.

شيراز، شهري كه در عمق تاريخ ريشه دارد و هنوز هم در كوچه پس كوچه‌هايش، رازهايي نهفته، ناشناخته‌هايي كه بسياري از شهروندان و ساكنان اين ديدار، از آنها بي‌اطلاع هستند، هرچند در يكي دوسال اخير خانه‌هاي تاريخي اين شهر و حكايت‌هاي آن، تاريخ اين شهر را از زاويه‌اي ديگر به نگاه كاوش‌گر مخاطبان ميليوني در سراسر ايران و جهان دعوت كرد، اما بسياري از ناشناخته‌ها يا كمتر شناخته شده‌ها در اين شهر وجود دارد و بايد پرژكتور رسانه، با تلاش خبرنگار، روي آنها زوم شود، مبادا در فراموش‌خانه، با تيغه لودرهاي ناشناسان، فروريزد!

اما انتشار كتابي، به قلم يك استاد دانشگاه، يك شهروند شيرازي و يك متخصص باستانشناسي، اين‌بار بهانه‌اي شد براي حركت در مسير خياباني به‌نام كريمخان زند، خياباني كه به اعتقاد، دكتر مصطفي نديم، در كشور و حتي جهان كم‌نظير است!

نديم كه خود دوره‌اي از دوران زندگي خود را در محدوده خيابان كريم‌خان زند، طي كرده و خاطرات بسياري از اين خيابان و آنچه در دوره‌اي چهل ساله، بر آن گذشته است، دارد، اين بار در قالب يك رمان، اصلي‌ترين شريان شهري در شيراز را واكاوي كرده و خواننده را تا عمق تاريخ اين شهر هزار راز، برده است.

كتاب “خيابان كريمخان زند” اگرچه مدت كوتاهي است كه به پيشخوان كتابفروشي‌هاي معتبر، اضافه شده اما مخاطبان خود را خوب پيدا كرده است.

گفت‌و گو با مصطفي نديم، يافتن پاسخي بود براي پرسش‌هايي كه با خواندن اين اثر، به ذهن مخاطب متبادر شود، اگرچه در اثنا آن، نقبي به تاريخ طولاني شيراز و خيابان كريمخان زند، ايجاد شد!

ايسنا: انگيزه نوشتن اين كتاب، شايد به‌عنوان اولين پرسش، بهترين گزينه باشد؟

نديم: من 12 سال در محله‌اي زندگي كردم كه به محله پشت استانداري، معروف بود، يك محله با ويژگي‌هاي منحصر به‌فرد كه در نزديكي خيابان كريم‌خان زند قرار داشت. دوراني از 1342 تا 1355، سال‌هايي طولاني و تاثيرگذار.

در آن زمان، محله پشت استانداري، يك محله با حدود 40 خانه بود، محله‌اي كه از سال 38 و پس از احداث ساختمان استانداري، آرام آرام شكل گرفته و كامل شده بود، محله‌اي با ويژگي‌هاي كم‌نظير.

يكي از ويژگي‌هاي اين محله حضور افرادي از لايه‌هاي مختلف اجتماع به‌لحاظ فرهنگي، علمي و مذهبي و زندگي مسالمت‌آميز و بسيار دوستانه همه آنان در كنار يكديگر بود، بافتي كه شايد مي‌توان آن را نمونه‌اي از بافت آن زمان در شيراز دانست.

در آن زمان بسياري از سران مذهبي، اقتصادي و اجتماعي شيراز در اين محله سكونت داشتند، يهوديان، زردشتي‌ها، مسيحيان و مسلمانان، همه در كنار هم زندگي كرده و حتي در پاسداشت سنت‌هاي هم به يكديگر كمك مي‌كردند.

البته دهه‌اي كه در واقع داستان كتاب در آن شكل گرفته، يك دوره انتقال و بسيار مهم براي شيراز بود، دوره‌اي كه شهروندان از بافت تاريخي كه در آن سنت‌هاي خود را به‌خوبي حفظ و از آنها حفاظت كرده بودند، جدا شده و براي سكونت به محله‌هاي جديد مي‌رفتند و از طرفي خانه‌هاي جديد با معماري‌هاي نو شكل گرفت و در دهه 60 و بعد از آن كه بافت جديد توسعه پيدا كرد و سنت‌ها فراموش‌ شد و همراه با تغيير معماري خانه‌ها، روابط افراد ساكن در آنها هم دستخوش تغيير شد.

اين دهه يك دهه بسيار با اهميت در تاريخ شيراز و حتي ايران به‌شمار مي‌رود. البته بايد بدانيم كه دهه 60 يعني سال‌هاي قبل از 1360، و تغييراتي كه در آن دهه با سرعت، گسترش يافت.

خب در آن دوره گذار يا انتقال، يك محله در شيراز بود به نام محله پشت استانداري كه پيروان اديان الهي مختلف در آن با دوستي و مدارا كنار هم زندگي كرده، هركدام سنت‌هاي خود را اجرا مي‌كردند و حتي در اجراي سنت‌ها به يكديگر ياري مي‌رساندند و در انجام فعاليت‌هاي مختلف همراه بودند و مثلا تيم فوتبالي داشتند كه در حقيقت بين‌المذاهب بود!

از طرفي قرار داشتن اين محله در كنار استانداري و مركز ستاد ارتش و خيابان زند و نقطه‌‌ي مركزي شهر، آن را در معرض توجه قرار داده بود.

ايسنا: خيابان كريمخان زند، چه زماني شكل گرفت و چطور توسعه پيدا كرد؟

نديم: امام‌قلي‌خان در دوران حكومت خود بر فارس، 2 خيابان در شيراز به تقليد از چهارباغ اصفهان احداث كرد، يكي خيابان بين دروازه اصفهان و تنگ الله‌اكبر، كه اكنون به خيابان حافظ معروف است و ديگري خيابان دروازه شاه تا باغ رزي‌ها و تاكستان‌هاي اطراف.

در دوره صفويه، خيابان اول اهميت بيشتري داشت، موضوعي كه در دوره‌هاي زنديه و قاجاريه هم استمرار داشت و در زمان امام‌قلي‌خان چندين باغ در اين مسير سامان يافت و در دوره‌هاي زنديه و قاجاريه هم باغ‌هايي مانند باغ‌نو و باغ جهان‌نما، احداث و ايجاد شد.

به‌هرحال عمر امام‌قلي‌خان كفاف نداد كه چهارباغ را ايجاد كند. در دوران زنديه، توجه به خيابان دوم با احداث باغ‌هاي مختلفي نمود داشت، بطوريكه كريمخان، باغي را براي پسرش در اين محدوده ايجاد كرد كه به باغ ابوالفتح‌خاني معروف شد، باغي در ضلع شرقي باغ ارم.

با ايجاد و گسترش باغ‌ها، كه باغ صفا هم يكي از آنها بود،‌ خيابان زند به‌تدريح شكل گرفت و در شرق اين خيابان و نقطه‌اي كه اكنون به چهارراه زند مشهور است، زمين چوگاني احداث شد. در دوران قاجار، اين خيابان بيشتر مورد توجه قرار داشت و بر تعداد باغ‌ها افزوده شد و آمدن سفارت انگليس به اين خيابان،‌ بر اهميت آن افزود.

در همان دوران زردشتي‌ها باغ عضدالدوله را خريداري و به آتشكده تبديل كردند. مكاني كه در كنار خانه فرهنگ فعلي و حدفاصل خيابان‌هاي خيام و انوري قرار دارد.

با استقرار و فعال شدن سفارت انگليس به‌عنوان يكي از اركان توسعه سياسي در حوزه بين‌الملل، در اواخر قاجار، زيرسازي خيابان زند آغاز شد و از دروازه شاه(ميدان شهداء) تا ميدان امام حسين(ع) كه آن موقع به فلكه حوض معروف بود، مسير زيرسازي شد و احمدشاه هم به شكل رسمي از اين خيابان عبور كرد!

خب در دوران پهلوي اول، مسير مجددا شن‌ريزي شد و وسط آن هم يك باغچه ايجاد كردند و تقريبا به شكل كنوني در آمد و از سال 1310 به بعد آرام آرام واحدها و اماكن تجاري، دو طرف خيابان شكل گرفت و توسعه يافت و بافت پشت مغازه‌ها به‌عنوان بخش تجاري، انشعاب‌هاي مسكوني جديد ايجاد شد.

ايسنا: در مورد ويژگي‌هاي اين خيابان، توضيحاتي داديد، اما اينكه خيابان زند را يك خيابان منحصر به‌فرد مي‌دانيد، چه ويژگي‌هاي ديگري به اين تعريف كمك مي‌كند؟

نديم: يكي از ويژگي‌هاي اين خيابان، استقرار تمام اماكن از سياسي، نظامي، بين‌المللي، تجاري و مسكوني در يك مسير آنهم طي 3 دهه است، البته شكل و خصوصيت‌هاي فني خيابان هم يك ويژگي محسوب مي‌شود اما دقت كه كنيم متوجه مي‌شويم ساختمان‌هاي آموزش و پرورش، شهرداري، بيمارستان(بيمارستان سعدي)، اماكن مذهبي و ….

در اين خيابان مسجد سپهسالار، كنيسه يهوديان، كليساي مسيحيان، آتشكده زردشتيان، در كنار هم قرار گرفته و اين نشان مي‌دهد كه جامعه ايران همواره محيطي امن براي تمام پيروان اديان الهي بوده و است.

خيابان زند را مي‌توان مينياتور يك شهر با معماري جديد در ايران دانست، شهري با تمام نيازهاي فرهنگي، اجتماعي، ورزشي، اداري، نظامي، بهداشتي و درماني و مذهبي.

ايسنا: اسناد و مدارك تاريخي مورد نظر براي نگارش اين كتاب را چگونه تامين كرديد؟

نديم: اين يكي از مهمترين مباحث در نگارش اين كتاب بود، واقعيت اين است كه اگر فردي بخواهد در خصوص دوران تاريخي هخامنشيان و حتي قبل از آن تحقيق داشته باشد، دسترسي بيشتري به اسناد و مدارك تاريخي دارد، متاسفانه تعداد اسناد و مدارك تاريخي در خصوص شيراز دوره زنديه و قاجار و حتي پهلوي اول، بسيار اندك است.

بي‌ترديد مي‌توان ادعا كرد كه اگر يك نسل ديگر از امروز بگذرد، وقايع مختلف در خصوص چگونگي شكل‌گيري شيراز جديد از دوران زنديه به بعد، به‌كلي از ياد خواهد رفت و سند معتبر مكتوب ديگري باقي نمي‌ماند و حتي منابع شفاهي مورد استفاده و معتبر هم ديگر قابل دسترس نخواهند بود.

من هم در مسير نگارش اين كتاب، بيشتر از منابع شفاهي و البته داراي اعتبار و مطمئن، سود برده‌ام، البته اسنادي نيز مربوط به شهرداري مورد استفاده قرار گرفته است و مطبوعات و نوشته‌هاي مطبوعات نيز ديگر سندي بوده كه استفاده شده است.

يكي از مهمترين منابع مورد استفاده من كتاب تاريخ بلديه شيراز نوشته دكترمحمدرضا خالصي بوده است.

ايسنا: شيوه نگارش اين كتاب، نه كاملا برپايه رمان و داستان‌نويسي است و نه علمي و آكادميك يا تاريخي، چطور به اين شيوه نگارش رسيديد؟

نديم: اينگونه آثار را مي‌شود صرفا با ديدگاهي آكادميك و علمي ديد، كه البته به اثري خشك و بي‌روح تبديل خواهد شد، يا به شيوه داستاني كه آنوقت كاربردي علمي و آكادميك ندارد و شاخص علمي بودن افت مي‌كند.

بنابراين تصميم گرفتم كه هر دو شيوه را تلفيق كنم تا هم مخاطبان داستاني را داشته باشم، هم در حوزه آكادميك به اثر ضربه نخورد. بنابراين شيوه نگارش ساده و رواني انتخاب شد با توجه به اينكه تمام منابع، اسنادي قابل استناد و معتبر بوده است.

ايسنا: به نظر شما، با توجه به اينكه آثار مكتوب زيادي مرتبط با تخصص آكادميك خود منتشر كرده‌ايد؟ وضعيت نشر و كتاب را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟

نديم: به نظر من وضعيت فرهنگي ما در حوزه نشر و كتاب اصلا خوب نيست، حمايت‌ها بسيار اندك،‌ تيراژ بسيار پائين و در كل حال خوبي ندارد.

در تاجيكستان، حداقل تيراژ كتاب، 10 هزار نسخه است، در ايران اين تعداد 500 نسخه، جمعيت تاجيكستان را كه با ايران مقايسه مي‌كنيم، متوجه وخامت اوضاع خواهيم شد.

در آن كشور يك اثر به‌سرعت به چاپ‌هاي بعدي مي‌رسد،‌ علي‌رغم آنكه تيراژ اوليه هم بالا است، اما در كشور ما همان 500 نسخه‌اي كه منتشر مي‌شود را بايد هديه بدهي!! حتي فرهنگوران و انديشمندان ما هم وقتي پاي خريد كتاب و محصولات فرهنگي در ميان باشد، متوقف مي‌شوند.

دانشجويان در دانشگاه‌هاي ما جزوه نويس و جزوه‌خوان شده‌اند، اگر كتابي به آنها معرفي شود، اول قيمت آن را سئوال مي‌كنند، وقتي وضعيت دانشجو به عنوان نماينده‌اي از قشر تحصيلكرده، اين باشد، از عامه جامعه چه انتظاري داريم.

شما سئوال كنيد، بسياري از اين مردم شايد در هفته حتي در روز براي خريد يك پيتزا يا يك وعده غذايي،‌ ده‌ها هزار تومان هزينه كنند، اما براي كتاب حاضر نيستند همان هزينه يا كمتر از آن را انجام دهند. بعد هم مدام مي‌گوئيم مشكلات فرهنگي داريم.

امروز هزينه‌هايي كه ما در حوزه فرهنگ و پژوهش و فعاليت‌هاي تاثيرگذار فرهنگي انجام مي‌دهيم، در قياس با هزينه‌هايي كه براي ساير امور غيرضروري و درجه چندم، داريم،‌ چه ميزان است؟ حتي در دستگاه‌ها و سازمان‌هايي كه كارشان فرهنگي و علمي است.

به گزارش ايسنا،‌ كتاب ” خيابان كريمخان زند” پرژكتوري است كه بر روي بخش كوچكي از تاريخ شيراز روشن شده و زواياي تاريك آن را براي مردم روشن كرده است.

شيراز شهري كه پر از رمز و رازها، خاطرات و تاريخي است كه ثبت نشده در سرازيري فراموشي، به سمت ژرفناي تاريكي مطلق پيش مي‌رود.

اين كتاب مي‌تواند براي تمام جوانان دهه‌هاي 40 و 50، پر از خاطرات خوب و شيرين گذشته باشد و براي جوان‌ترها، روشن كننده بخشي از خاطرات تاريخي شيراز.

>

نظرات حاوی توهین، افترا، غیرمرتبط با عنوان مطلب و نگاشته شده به صورت انگلیسی تایید نخواهند شد. در صورت نیاز به "بحث آزاد" از منوی بالای سایت مراجعه کنید.

telegram

مطالب مرتبط

4 نظر

  1. امیرم

    خیابان زند یک از مشهورترین خیابانهای ایران هست که عدم برنامه ریزی برای ساخت مطبهای پزشکان این خیابان رو رو به زوال برده است . همین الان باید برنامه ریزی برای انتقال مطبهای پزشکان به شهرک سلامت شود .
    عامل ترافیک خیابان زند همین مطبهای پزشکان هست . شهرداری باید فکری هم برای انتقال مراکز دولتی به خارج از مرکز شهر باشه . تمام مراکز دولتی باید در یک شهرک الکترونیکی قرار بگیرند .
    خیابان زند خیابان گردشگری شیراز هست و باید سنگ فرش و نورپردازی بشه .

    پاسخ
  2. هادی

    امین جان چرا اینهمه گفتیم یکبار پست نزاشتی
    چرا مجسمه تمام مشاهیر و افراد مهم رو تو شهرهای دیگه گزاشتن ولی مجسمه کریم خان که اینهمه هزینه بر بود رو برداشتن؟؟؟؟
    چرا ؟

    پاسخ
  3. پیرخرابات

    نسل های گذشته ما ارگ کریمخانی،موزه،مسجد عتیق عمارت شاپوری و غیره رو دراین بلوار برای ما میراث گذاشته اندتا ما الان با افتخار پذیرای مسافران و توریستها باشیم ولی ما چی چی برای نسل های بعدی باقی خواهیم گذاشت؟؟بعید نیست بجای مجسمه و تندیس کریمخان و ملاصدرا انوری و.. تندیس همراهان بیمار بلوار زند رو وسط بلوار قراربدن!

    پاسخ

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *